gerekir. Aynen öyle de, eğer her şey Ferd ve Ehad Yaratıcıya verilirse, bir canlı türünün bütün fertlerinin yaratılması, bir tek fert gibi kolay olur.²¹ Eğer o fiil sebeplere isnat edilirse, her bir ferdin yaratılması, bütün bir tür kadar zorlaşır.

Evet, vahdet de, ferdiyet de her şeyin o bir ve tek Zât’a bağlanmasıyla olur ve O’na dayanır. Bu bağ ve dayanma ise o varlık için sonsuz bir kuvvet ve kudret hükmüne geçebilir. O zaman, o küçük şey, O’na bağlanmak ve dayanmaktan aldığı güçle, şahsî kudretinin binlerce derece üstünde işler görüp neticeler verebilir. Sonsuz kuvvet sahibi olan Ferd ve Ehad Rabbine dayanıp bağlanmayan bir şey ise ancak kendi şahsî kuvvetinin yettiği küçük işleri görebilir ve neticesi ona göre küçük olur.

Mesela nasıl ki başıbozuk fakat gayet cesur, kuvvetli bir adam, cephanesini ve azığını beraberinde, sırtında taşımaya mecbur olduğundan, düşmandan ancak on kişiye karşı geçici bir süre dayanabilir. Çünkü şahsî kuvveti o kadar tesir gösterir. Fakat askerlik belgesiyle bir başkumandana bağlanıp dayanan bir adam, kendi kuvvet kaynağını ve erzak deposunu kendisi çekmediği ve taşımaya mecbur olmadığı için, o bağ ona tükenmez bir kuvvet, bir hazine hükmüne geçer. O bağın kuvvetiyle, mağlûp düşman ordusunun bir mareşalini belki binlerce adamla beraber esir alabilir.

Demek ki, vahdette, ferdiyette o bağın verdiği kuvvetle bir karınca bir Firavun’u, bir sinek bir Nemrud’u, bir mikrop zorba bir zalimi mağlûp edebilir. Aynı şekilde, nohut tanesi kadar küçük bir çekirdek de dağ gibi heybetli bir çam ağacını omzunda taşıyabilir. Evet, nasıl ki bir başkumandan, bütün orduyu bir askerin yardımına gönderebilir, onun arkasında toplayabilir. Bu yönüyle o asker, arkasında bir ordunun bulunduğunu hissederek manevî bir kuvvetle kumandanı adına pek büyük işler başarır. Aynen öyle de, Ezel Sultanı –Ferd ve Ehad olduğundan buna hiçbir şekilde ihtiyaç yoktur, fakat varsayalım ihtiyaç olsa bile– bir şeyin yardımına bütün eşyayı gönderir ve arkasında kâinat ordusunu toplar. Her bir şey kâinat kadar bir kuvvete dayanır ve her şeye karşı bütün eşya –farz edelim ihtiyaç olsa– o bir tek Kumandanın kuvveti