büyük kısmı bir yüksekokulun talebeleri gibi aynı hayat tarzını benimsese ve aynı seviyeye gelse, o zaman mezhepler birleşebilir. Fakat dünyanın şu hali buna müsaade etmediği gibi mezhepler de bir olmaz.

Dersen ki: Hak bir tane olur. Dört veya on iki mezhebin farklı hükümleri nasıl hak olabilir?

Cevap: Su, beş farklı hastaya göre nasıl beş hüküm alırsa öyle... Mesela bir hasta için su, hastalığına göre ilaçtır ve tıbben gereklidir, yani vaciptir. Bir başka hastaya zehir gibi zararlıdır, tıbben yasaktır, yani haramdır. Bir başkasına daha az zarar verir, tıbben mekruhtur. Diğer bir hastaya zararsızdır, fayda verir, tıbben sünnettir. Bir başkasına ise su ne zararlı ne faydalıdır, afiyetle içsin, tıbben ona mubahtır. İşte hak burada birden çoktur fakat beş durumda da haktır. Öyleyse diyebilir misin ki: “Su yalnız ilaçtır, yalnız vaciptir, başka hükmü yoktur.”

İşte bunun gibi, ilahî hükümler –mezheplere ve ilahî hikmetin sevkiyle ona uyanlara göre– değişir, her bir hüküm de hak ve faydalı olur. Mesela İmam Şâfiî’ye uyanlar, Hanefilere nispeten, çoğunluk itibarı ile köylülüğe ve göçebeliğe daha yakındır. Cemaati tek vücut haline getiren toplum hayatı onlarda fazla gelişmediğinden, her ihtiyaca cevap veren Cenâb-ı Hakk’ın dergâhında kendi dertlerini söylemek ve hususi arzularını istemek için namazda imamın arkasında Fâtiha’yı bizzat, ayrı ayrı okurlar. Bu, hakkın ve hikmetin ta kendisidir. İmam Âzam’a uyanlar ise, İslam devletlerinin büyük kısmı bu mezhebi tercih ettiğinden, çoğunluk itibarı ile medeniyete, şehirliliğe daha yakın ve toplum hayatına yatkındırlar. Onlarda cemaat bir şahıs hükmüne geçer, tek bir kişi bütün cemaat adına konuşur, cemaat onu kalben tasdik eder, ona uyar. İmamın sözü cemaatin sözü hükmüne geçtiğinden, Hanefi mezhebine göre imamın arkasında Fâtiha okunmaz. Okunmaması hakkın ve hikmetin ta kendisidir.

Hem mesela, madem şeriat, insanın tabiatının haddi aşmasına set çekerek onu düzeltir, nefs-i emmareyi¹² terbiye eder. Elbette, mensuplarının çoğu köylü, yarı göçebe ve amelelikle meşgul olan Şâfi mezhebine göre kadına temasla abdest bozulur ve az bir necaset abdeste zarar verir. Çoğunluk itibarı ile toplum hayatına giren, bir derece medeni şekilde yaşayan insanların mensup olduğu Hanefi mezhebine göre ise