Dördüncü Yön Şahsi hayat bakımından da zulümdür.
Şu kısmın esası olarak birkaç düsturu dinle:
Birinci Düstur: Sen kendi yolunu ve fikirlerini hak bildiğin vakit, “Benim yolum haktır” ya da “daha güzeldir” demeye hakkın var. Fakat, “Hak yalnız benim yolumdur.” demeye hakkın yoktur.
وَعَيْنُ الرِّضَا عَنْ كُلِّ عَيْبٍ كَلِيلَةٌ وَلٰكِنَّ عَيْنَ السُّخْطِ تُبْدِي الْمَسَاوِيَا
sırrınca, insafsız bakışın ve düşkün fikrin hakem olamaz. Başkasının yolunu bâtıl, temelsiz ve çürük olmakla mahkûm edemez.
İkinci Düstur: Her söylediğin hak olsun, bu senin üzerine haktır; fakat her hakkı söylemeye hakkın yoktur. Her dediğin doğru olmalı, fakat her doğruyu söylemek doğru değildir. Zira niyeti senin gibi hâlis olmayan bir adam nasihati bazen damara dokundurur, aksi tesir yapar.
Üçüncü Düstur: Düşmanlık etmek istersen kalbindeki düşmanlığa düşmanlık et, onu ortadan kaldırmaya çalış. Hem sana en çok zararı veren nefs-i emmarene ve onun kötü arzularına düşmanlık besle, nefsini ıslah etmeye çabala. O zararlı nefsin hatırı için müminlere düşman olma. Eğer düşmanlık etmek istersen kâfirler, dinsizler çoktur, onlara düşmanlık et!..
Evet, nasıl ki muhabbet sıfatı muhabbete lâyıktır, aynen öyle de düşmanlık hasleti her şeyden önce kendisi düşmanlığa lâyıktır. Eğer düşmanını mağlup etmek istersen, onun fenalığına iyilikle karşılık ver. Çünkü fenalıkla karşılık verirsen düşmanlığı artar. Görünüşte mağlup bile olsa kalben kin bağlar, düşmanlığını devam ettirir. Eğer iyilikle karşılık verirsen pişmanlık duyar, sana dost olur.
Dipnotlar
- “Rıza gözü hiçbir ayıbı görmez. Gazap gözü bütün kusurları ortaya çıkarır.” (Ebu’t- Tayyib el-Mütenebbî’ye ait bu beyit için bkz. İbni Asâkir, Târîhu Dimaşk 33/219, 36/319; el-Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn 3/36)
- Nefs-i Emmare: Sürekli olarak kötülüğü isteyen nefis.
- İnsanın en büyük düşmanının kendi nefsi olduğuna dair bkz. Yûsuf sûresi, 12/53; el-Beyhakî, ez-Zühd s.157; ed-Deylemî, el-Müsned 3/408; el-Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn 3/4.
- Bkz. “İyilikle kötülük bir olmaz. O halde sen kötülüğü en güzel tarzda uzaklaştırmaya bak. Bir de bakarsın ki, kendisiyle aranızda düşmanlık olan kişi candan, sıcak bir dost oluvermiş.” (Fussilet sûresi, 41/34)