2. Vecddir; iman, mârifet, muhabbet ve zevk-i ruhanî ile donanmış bir kalbin, beklenmedik bir anda şevk ü tarab veya bir kısım vâridâtla coşmasıdır ki, üzerinde durduğumuz konunun esasını teşkil eder ve ثَلَاثٌ مَنْ كُنَّ ف۪يهِ وَجَدَ حَلَاوَةَ الْإ۪يمَانِ“Kimde şu üç şey bulunursa, imanın tadını tatmış olur.”² gerçeğine dayanır. Bu gerçeğin hulâsası da: Allah ve Resûlü’nü her şeyden fazla sevme, sevdiklerine Allah (celle celâluhu) için muhabbet etme, Cehennem ve Cehennem vesilelerine karşı teyakkuz ve ürperti içinde bulunma.. gibi hakikatlerdir.

3. Mevâcîddir; evrâd ü ezkâr ve kalbin, Hazreti “Vacibü’l-Vücud” ve “Vâhibü’l-Hayat”la münasebet derinliği ve O’na yaklaşma yollarını araştırması sayesinde sürekli metafizik gerilim, sürekli duyuş ve sürekli değişik vâridlere mazhariyettir ki,

“Biz, onların kalblerini pekiştirdikçe pekiştirdik de doğrulup başkaldırdı ve kükreyerek: Bizim Rabbimiz göklerin ve yerin Rabbidir. O’ndan başkasını anmamız söz konusu değildir.”³ mefhumu ile sunacağımız âyet de bu soluk soluğa aşkın, heyecanın ifadesidir.

4. Vücuddur; ve makam-ı ihsanın zirvesi كَأَنَّكَ تَرَاهُ⁴… ufkunun soluğu-sesi ve “sübühât-ı vech” heyecan ve dehşetine mazhariyetin de televvünâtı şeklinde yorumlanmıştır.

Vecdin, ayrıca kendi içinde de bir kısım dereceleri vardır:

1. Birinci derecede vecd, iradî olarak, görme, duyma, düşünme çerçevesinde cereyan eder ki; bu mertebe, kalbin, îmân ve mârifet halâvetini duyup ağyâra kapanması mertebesidir.

2. Kalbin derinliği ölçüsünde ve ona akan feyizler sayesinde, vicdan mekanizmasının “sem u basar” ve tefekkür üstü tenevvür ve doğuşlara uyanma hâletidir.