وَأَرْسَلْنَا الرِّيَاحَ لَوَاقِحَ فَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمٓاءِ مٓاءً فَأَسْقَيْنَاكُمُوهُۚ وَمٓا أَنْتُمْ لَهُ بِخَازِنِينَ³⁸

Nasıl ki küçük, basit şeylerde, neticelerde ve teferruatta tam bir hikmet ve benzersiz bir sanat görünüyor. Aynen öyle de, tesadüf eseri ve karışık zannedilen küllî unsurların, büyük varlıkların görünüşteki karışık vaziyetleri dahi bir hikmet ve sanat ile şekilleniyor. İşte ışığın parlaması, başka hikmetli hizmetlerinin gösterdiği gibi, yeryüzünde sanatla yaratılmış varlıkları Cenâb-ı Hakk’ın izniyle sergileyip ilan etmek içindir. Demek, ışık bir Sâni-i Hakîm tarafından istihdam ediliyor; âlem çarşısının sergilerindeki antika sanatlar onunla gösteriliyor.

Şimdi rüzgârlara bak: Başka hikmetli, cömertçe faydalarının ve vazifelerinin şahitliğiyle gayet mühim ve sayısız vazifelere koşuyorlar. Demek onların dalgalanması, bir Sâni-i Hakîm tarafından bir vazifelendirme, bir idare, bir kullanmadır; Rablerinin emrinin çabuk yerine getirilmesine süratle çalışmaktır.

Şimdi bak çeşmelere, çaylara, ırmaklara... Onların yerden, dağlardan kaynaması tesadüfî değildir. Çünkü onlar, rahmet eseri olan faydalarının ve neticelerinin şahitliğiyle, dağlarda bir ihtiyaç ölçüsüyle depolanmalarının ve bir hikmet dengesiyle gönderilmelerinin gösterdiği üzere, Hakîm bir Rabbin emriyle depolandıklarını bildiriyorlar. Yerden kaynamaları ise Cenâb-ı Hakk’ın emrine heyecanla boyun eğmeleridir.

Şimdi yerdeki bütün taşların, cevherlerin ve madenlerin çeşitlerine bak. Onların nakışları ve faydalı hususiyetleri bir Sâni-i Hakîm’in süslemesi, tertibi, idaresi ve suret vermesi ile olur. Onlarla alâkalı hikmetli faydalar ve hayat için yararlı, insan için gerekli olan, hayvanların muhtaç bulunduğu şeylere uygun bir tarzda hazırlanmaları bunu gösteriyor.

Şimdi çiçeklere, meyvelere bak! Onların gülümsemeleri, tatları, güzellikleri, nakışları ve kokuları; sonsuz cömertlik ve ikram sahibi bir Sâni’in, sonsuz şefkat ve merhamet sahibi, nimetlerin asıl mâliki Mün’im-i Rahîm’in sofrasında çeşitli renk, koku ve tatlarla beraber her çiçek ve meyve türüne ayrı ayrı birer tarife ve davetiye olarak verilmiştir.