cehennem ateşinin –hadiste beyan edilen– sıcaklık derecesine uygun iki yüz bin derecelik –yine hadis rivayetlerine göre– dünyada ve berzahta büyük cehennemin bazı vazifelerini gören ateşini¹³ cehenneme döker, sonra Allah’ın emriyle daha güzel ve bâki bir surete dönüşür, ahiret âleminde bir menzil olur.

Hatıra gelen ikinci nükte: Pek az şeyle çok iş görmek, pek küçük bir şeyle çok büyük vazifeleri gördürmek Sâni-i Kadir, Fâtır-ı Hakîm, Vahid-i Ehad Zât’ın kusursuz kudretini, hikmetinin eşsiz güzelliğini ve birliğinin delillerini gösterdiği bir kanunudur. Bazı Söz’lerde demiştik ki: Eğer bütün eşya bir tek Zât’a isnat edilirse vücûb¹⁴ derecesinde bir kolaylık; eğer sözde yaratıcılara, sebeplere verilirse imkânsızlık derecesinde bir zorluk ortaya çıkar. Çünkü bir tek kumandan veya bir tek usta, sayısız askere ve taşa bir fiille, bir hareketle kolayca şekil verip netice elde eder. Fakat eğer o vaziyetin, o neticenin ortaya çıkması ordudaki askerlere veya direksiz kubbedeki taşlara havale edilirse, bu, pek çok fiille, çok zorlukla, çok karışıklık içinde ancak gerçekleşebilir.

İşte şu kâinattaki kürelerin raksedip dönmesi, seyri ve dolaşması, âdeta tesbih mânâsı ifade eden temaşa, dört mevsim ve gece-gündüz seyahatleri gibi fiiller eğer bir Yaratıcıya verilirse; bir tek Zât’ın, mevsimlerin değişmesindeki harika sanatı.. gece gündüzün birbiri ardınca gelişindeki benzersiz hikmeti.. yıldızların, güneşin ve ayın görünen hareketlerindeki şirin seyir levhalarını göstermek gibi yüce vaziyetleri ve kıymetli neticeleri bir tek emirle, bir tek küreyi döndürmekle elde ettiği kabul edilmiş olur. Çünkü bütün bu varlıkların ordusu O’nundur.¹⁵ İstese dünya gibi bir askeri, bütün yıldızlara kumandan tayin eder; koca güneşi, ahalisine ısıtıcı ve ışık verici bir lamba, kudretinin nakışlı levhaları olan dört mevsimi birer mekik ve hikmetle yazılmış sayfaları olan gece gündüzü de bir yay yapar. Ayı her gün farklı bir şekilde göstererek ona vakitlerin hesabı için takvim vazifesi gördürür. Yıldızlara, cezbeye gelen ve raks eden meleklerin ellerinde süslü, şirin, parlak ve nazenin lambalar suretini vermek gibi, dünyaya ait pek çok hikmetini gösterir. Eğer bu vaziyetler hükmü, nizamı, kanunu ve idaresi bütün