ve berzah¹² içinde arar. Bu yüzden hakikatin keşfinde ve hakkın görülmesinde berzahlar araya giriyor, bazıları onlardan geçemiyor. Kabiliyetler başka başka oluyor, kimilerininki bazı iman esaslarının ortaya çıkmasını sağlayamıyor. Hem Cenâb-ı Hakk’ın isimlerindeki cilvelerin renkleri ayna olana göre değişiyor, farklı görülüyor. Ayna olan zât, bazen bir ismin cilvesini tam yansıtamıyor. Hem külliyet ve cüziyet, gölge ve asıl olmak itibarı ile o isimlerin tecellileri başka başka şekil alıyor. Bazı kabiliyetler cüzilikten geçemiyor ve gölgeden çıkamıyor. Ve kabiliyete göre bazen bir isim üstün oluyor, yalnız kendi hükmünü icra ediyor. O kabiliyette onun hükmü geçiyor. İşte şu derin sırra ve geniş hikmete, esrarlı, geniş ve hakikatle bir derece karışık bir temsille işaret edeceğiz.

Mesela, Zühre¹³ adında nakışlı bir çiçek, Katre¹⁴ adında aya âşık canlı bir su damlası ve Reşha¹⁵ adında güneşe bakan saf, duru bir sızıntı farz edelim. Her birinin şuuru, mükemmel birer vasfı ve o mükemmelliğe arzusu bulunsun. Şu üç şey pek çok hakikatle beraber, nefis, akıl ve kalbin yolculuklarına işaret eder ve üç tabakada hakikat ehlinin misalleridir.¹⁶

Birincisi: Tefekkür ehline, evliyaya ve peygamberlere işaret eder. İkincisi: Cismanî duyu ve uzuvlarıyla kemâle ulaşmak için çalışıp hakikate gidenlerin… Nefsini her türlü kötülükten arındırıp aklını kullanarak mücahede¹⁷ yoluyla hakikate gidenlerin… Ve kalbini temizleyip iman ve teslimiyetle hakikate gidenlerin misalleridir.

Üçüncüsü: Benliği ve gururu bırakmayan, kâinattaki eserlere dalan ve yalnız onlardan hüküm çıkarmakla hakikate giden… İlim ve hikmetle, akıl ve marifetle hakikati aramaya giden… İman ve Kur’an ile, fakr ve kullukla hakikate çabuk ulaşan, ayrı ayrı kabiliyetteki üç tabakanın farklı olmasının hikmetine işaret eden temsillerdir.

İşte şu üç tabakanın hakikate yolculuklarındaki, yükselişlerindeki