Bundan milyonlarca yıl önce de, her şey kudret ve irade meşcereliğinde¹ âdeta bir kaostu: Bir yanda dev kaynamalar, hiddetle etrafa lav yağdıran yanardağlar; diğer yanda da narinlerden narin minik bir protoplazma, küçücük bir sürüngen ve cılız bir bitki.. hiç beklenmedik bir anda birdenbire maratonu, kimsenin değer vermediği bu zayıflardan zayıf varlıklar kazanmış ve “natürel seleksiyon”a rağmen, bunlar, yeryüzünün kaderine hâkim olmuşlardı.

Bu ilk ürpertici fizikî hâdiseler karşısında, her şey insanın eşya ve hâdiselere hükmetmesiyle noktalandığı gibi, tarihin çeşitli devirlerinde, bin bir kargaşa ve anarşinin alıp yürümesine karşılık da yine her kavganın insanî ruhun zaferiyle sonuçlandığını görmekteyiz.

Evet, yıllarca Avrupa’nın altını üstüne getiren çeşitli kaynaşmalar, bilhassa Fransa ve Amerika ihtilalleri gibi nice insanın canına kıymakla neticelenen en hunharca hareketlerle dahi bir kısım güzel neticeler elde edilmiştir. İnsanlığın mutluluğu adına meydana gelen bu sürpriz neticeleri, o günün insanları göremezdi. Göremediklerinden dolayı da yaşadıkları çağa “tefessüh etmiş yıllar”² nazarıyla bakmışlardı. Ama bizler bugün, o fırtınalı çağların arkasındaki güzel neticeleri görüyor ve onların yanıldıklarına hükmediyoruz.