Dokuzuncu Lem’a

Cenâb-ı Hakk’ın küçük-büyük, cüzî-küllî her şeyde, âlemin bütününde, hayatta, canlılarda, canlıların yeniden diriltilmesinde görülen damgalarından, mühürlerinden, imzalarından bazısına işaret ettik. Şimdi, varlık türlerindeki sayısız damgasından birini göstereceğiz.

Evet, mesela bir ağacın hesapsız meyveleri, aynı Zât tarafından bir terbiyeyle, birlik kanunuyla, tek bir merkezden idare edildiğinden, zahmet, zorluk ve masraf o kadar azalır ki, bütün meyvelerin büyümesi tek bir meyveye eşit olur. Demek merkezlerin çoğalması, her meyve için, sayıca bütün ağaçtaki meyveler kadar zahmet, masraf ve donanım gerektirir. Fark yalnız özü itibarı iledir. Nasıl ki, bir tek askerin teçhizatını hazırlamak için bir orduya gereken bütün fabrikalar kadar fabrika lâzımdır… Demek ki, idare tek bir elden olmazsa, zahmet -nicelik itibarı ile-fertler sayısınca artar. İşte her canlı türünün yaratılışında ve çekip çevrilmesinde açıkça görünen fevkalâde kolaylık elbette Yaratıcının birliğinin eseridir.

Kısacası: Aynı cinsten, aynı türden varlıkların temel uzuvlarındaki münasebet ve benzerlikler, nasıl ki tek bir Yaratıcının eseri olduklarını ispat eder. Çünkü kalemin ve damganın birliği bunu gerektirir. Aynen öyle de, gözle görülen bu mutlak kolaylık, her şeyin tek bir Yaratıcının eseri olmasını vücûb derecesinde zorunlu kılar. Yoksa imkânsızlık derecesine çıkan bir zorluk, o varlık türünü yokluğa götürürdü.

Sözün Özü: Cenâb-ı Hakk’a isnat edilirse, bütün eşyanın yaratılışı bir tek şey gibi kolaylaşır. Eğer sebeplere verilirse, her bir şeyin yaratılışı bütün âlemin yaratılışı kadar zor olur. Madem öyledir, kâinatta görünen şu son derece ucuzluk ve göz önündeki sınırsız bolluk, Cenâb-ı Hakk’ın birliğinin damgasını güneş gibi gösterir. Eğer elimize bolca geçen yeryüzündeki şu sanatlı meyveler Vahid ve Ehad bir Zât’ın malı olmasaydı, bütün dünyayı versek bile bir tek narı yiyemezdik.

Onuncu Lem’a

Cenâb-ı Hakk’ın cemâl tecellilerini gösteren hayat, nasıl ki bir ehadiyet delilidir ve O’nun birliğinin bir çeşit tecellisidir. Celâl tecellilerini