benzeyen gökler de varlık nurunun ışığı olan canlılarla ve canlıların ışığı olan şuur ve idrak sahibi mahlûklarla doludur. Onlar da, insanlar ve cinler gibi, şu âlem sarayının seyircileridir, kâinat kitabını okuyup değerlendirir ve Cenâb-ı Hakk’ın bütün âlemleri bir düzen içinde çekip çeviren rubûbiyet saltanatını ilan ederler. Engin ve kuşatıcı kulluklarıyla, kâinattaki büyük ve her yere yayılmış varlıkların tesbihatını temsil ederler.

Evet, şu kâinatın hali ve mahiyeti, göklerde de şuur sahibi varlıkların bulunduğunu gösteriyor. Çünkü Cenâb-ı Hakk’ın kâinatı hadde hesaba gelmez, ince sanatlı ziynetlerle, mânidar güzelliklerle ve hikmetli nakışlarla süslemesi; açıkça, bu güzellikleri tefekkür eden ve onlara hayran olan takdir edicilerin bulunmasını ve nazarlarını ister. Evet, nasıl ki güzellik elbette bir âşık ister ve yemek aç olana verilir. Öyleyse kâinattaki şu sonsuz güzelliğe sahip sanat içinde ruhların ve kalblerin gıdası, elbette meleklere ve ruhanilere bakar, onları gösterir. Madem âlemdeki sonsuz nakışlar, sonsuz bir tefekkür ve kulluk vazifesi ister; halbuki insanlar ve cinler, o vazifenin, o hikmetli nezaretin, o engin kulluğun ancak milyonda birini yapabilir. O halde, şu sonsuz, çok çeşitli vazifeler ve ibadetler için sayısız, çeşit çeşit melek ve ruhani varlık lazımdır ki, büyük âlem mescidini saf saf doldurup şenlendirsinler.

Evet, şu kâinatın her tarafında, her dairesinde kullukla vazifeli birer ruhani ve melek topluluğu bulunur. Bazı hadislerin işaretiyle ve âlemdeki düzenin hikmetiyle denilebilir ki: Yıldızlardan ve gezegenlerden ta yağmur damlalarına kadar birçok gökcismi, bir kısım meleklerin bineğidir.⁵ O melekler bu gökcisimlerine Cenâb-ı Hakk’ın izniyle biner, görünen âlemi seyredip gezer ve bineklerinin tesbihatını temsil ederler. Yine denilebilir ki: Bir hadis-i şerifte, berzah âleminde cennet ehlini sırtlarında gezdireceklerine işaret edilen ve “tuyûrun hudrun” diye adlandırılan⁶ yeşil kuşlardan tut, ta sineklere kadar bir kısım canlı varlıklar da ruhanilerin bir cinsinin bineğidir. Ruhaniler ve melekler Allah’ın emriyle o canlıların bedenlerine girer, maddî âlemi ve maddî