Cevap: Toplumların hayatında çığır açanlar, eğer kâinattaki yaradılış kanunlarına uygun hareket etmezlerse hayırlı işlerde ve ilerlemede başarılı olamazlar. Bütün hareketleri şer ve tahrip hükmüne geçer. Madem yaradılış kanunlarına uygun hareket etme mecburiyeti var; elbette mutlak eşitlik ancak insanın fıtratını değiştirmekle ve yaratılmasındaki esas hikmeti ortadan kaldırmakla uygulanabilir.

Evet, ben soyca ve yaşayışımla halk tabakasındanım. Meşrep ve fikir bakımından “hakların eşitliği” prensibini kabul edenlerdenim. Şefkat ve İslamiyet’ten gelen adalet sırrı ile burjuva denilen üst tabakanın baskı ve tahakkümüne karşı eskiden beri muhalefet ederek çalışanlardanım. Onun için bütün kuvvetimle tam adaletin yanında; zulüm, zorbalık, tahakküm ve baskının karşısındayım.

Fakat insanın yaradılışı ve hikmet sırrı, mutlak eşitlik kanununa zıttır. Çünkü Hakîm Yaratıcı, kusursuz kudretini ve hikmetini göstermek için az bir şeyden çok mahsul aldırır, bir sayfaya pek çok kitabı sığdırır ve tek bir şeye çok vazife yaptırır. Aynen bunun gibi, insanoğluna da binlerce varlık türünün vazifelerini gördürür.

İşte bu büyük sırdandır ki, Cenâb-ı Hak insanı binlerce çeşit varlık kadar sümbül verecek ve hayvanların binlerce cinsi kadar tabakalara sahip bir mahiyette yaratmıştır. Onun latifelerine ve duygularına diğer canlılar gibi sınır koyulmamış; insan serbest bırakılıp kendisine sınırsız makamlarda gezecek kabiliyet verildiğinden, tek bir tür iken binlerce tür hükmüne geçmiştir. Bu sebeple yeryüzünün halifesi,³ kâinatın neticesi ve canlıların sultanı olmuştur.

İşte insanın mahiyetindeki çeşitliliğin en mühim mayası ve zembereği, imtihan ve imanla beraber bulunan hakiki fazilettir. Bu fazileti kaldırmak ancak insanın mahiyetini değiştirmekle, aklını söndürmekle, kalbini öldürmekle, ruhunu yok etmekle mümkün olabilir.

Ne mümkün zulüm ile, bîdâd ile imha-yı hürriyet!

Çalış idraki kaldır, muktedirsen âdemiyetten!⁴

Evet, hürriyet perdesi altında müthiş bir zulmü saklayan şu asrın gaddar yüzüne çarpılmaya lâyıkken, yanlış bir şekilde o tokada