Madem hâkimiyetin geçici bir gölgesi, yardımlaşmaya muhtaç ve aciz insanlarda müdahaleyi böyle reddediyor; elbette, bir Kadîr-i Mutlak’ın rubûbiyet derecesindeki hakiki, mutlak hâkimiyetinin, müdahaleyi bütün şiddetiyle reddetmesi gerekir. Eğer O’nun mülküne zerre kadar müdahale olsaydı, kâinattaki düzen bozulurdu.

Halbuki bu kâinat öyle yaratılmıştır ki, bir çekirdeği var etmek için bir ağacı yaratacak kudret lâzımdır. Bir ağacı meydana getirmek için de kâinatı yaratabilecek kudret gerekir. Ve kâinatın işleyişine parmak karıştıran bir ortak bulunsa, onun en küçük çekirdekte dahi hissesinin olması lâzım gelir. Çünkü o çekirdek, kâinatın bir örneğidir. O halde, koca kâinata sığmayan iki rubûbiyetin, tek bir çekirdekte, belki zerrede bir arada bulunması gerekir. Bu ise muhallerin ve bâtıl düşüncelerin en mânâsızı, akıldan en uzak olanıdır. Koca kâinatın bütün hal ve keyfiyetlerini adalet terazisinde ve hikmetli düzeni altında tutan bir Kadîr-i Mutlak’ın –hatta bir çekirdekte dahi– acz gösterdiğini kabul etmeyi gerektiren şirk ve küfür, ne kadar katmerli, sınırsız bir uydurma, bir hata, bir yalandır ve tevhid ne kadar esaslı, sonsuz derecede bir haktır, hakikattir ve doğrudur; bil ve ²اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلَى الْإِيمَانِ de!

Üçüncü Nokta

Sâni-i Kadir, Hakem ve Hakîm isimleriyle bu âlemin içine binlerce kusursuz âlem yerleştirmiştir. O âlemler arasında kâinattaki hikmetlere en çok medar ve mazhar olan insanı bir merkez hükmünde yaratmıştır. Şu kâinat dairesinin en mühim hikmetleri ve faydaları insana bakar. Cenâb-ı Hak, insan dairesi içinde de rızkı bir merkez haline getirmiştir; insanlık âleminde çoğu hikmet ve fayda rızka bakar, onunla ortaya çıkar. İnsandaki şuur ve rızıktaki zevk vasıtasıyla Hakîm isminin cilvesi parlak bir şekilde görünür. Evet, insan aklı sayesinde keşfedilen yüzlerce ilimden her biri, Hakem isminin bir canlı türündeki bir tek cilvesini tarif ediyor.

Mesela tıp ilmine, “Bu kâinat nedir?” diye sorulsa, elbette diyecektir ki: “Çok muntazam ve mükemmel, dev bir eczanedir. İçinde her ilaç güzelce hazırlanmış ve dizilmiştir.”

Kimya ilmine sorulsa: “Bu yerküre nedir?” Diyecektir ki: “Çok düzenli ve kusursuz bir kimya laboratuarıdır.”