Ne var ki, böyle bir şuurla ancak mahsûs olan nesneler duyulup, görülüp kavranabilse de, mâverâ-i tabiat, fizikötesi bütün gayb âlemleri böyle bir ihsas dairesinin dışında kalır ve ayrı bir ihsas isterler. Hz. Musa’nın mahsûsât ufku itibarıyla أَرِن۪ۤي أَنْظُرْ إِلَيْكَ“Görün bana bakayım Sana!”⁶ talebine لَنْ تَرٰين۪ي“Asla göremezsin.”⁷ şeklinde cevap verilmesine mukabil, Hz. Ruh-u Seyyidi’l-Enâm’ın (aleyhi efdalüssalevât ve etemmütteslîmât) –Miraçta böyle bir rü’yeti kabul edenlerce– mir’ât-ı ruhuna göre O’nun müşâhedeyle şereflendirilmesi, fenâ-i hissiyat ufku sayılan “Kâb-ı kavseyni ev ednâ” mertebesini ihrazı veya ruhu gibi beden-i misalîlerinin de ötelere ait hususiyetiyle mücellâ bir ayna olması itibarıyladır ki, bir hak dostu:

diyerek bunu ifade etmeye çalışmıştır.

Hâsılı, zâhir-bâtın her hissin bir ihsas bir de ihtisas yanı vardır. Hissin, ilmî ve objektif olması onun ihsas yanı itibarıyladır. Aksine ihtisas yönü ise sübjektiftir; şahıstan şahsa, hâlden hâle her zaman bir farklılık arz edebilir.

Sofîler, his konusunda şöyle bir tasnif üzerinde duragelmişlerdir:

1. Mübtedîlerin âlem-i mülk ve melekûtla münasebetleri hissiyat iledir; onlar daha ötesini asla idrak edemezler.

2. Mutavassıt bir sınıf sayılan havassın hem mülkle hem de melekûtla alâkaları melekât-ı ruhiye ve akliye iledir.. ve bunlar her zaman ufuk ötesini de müşâhedeye namzet sayılırlar.