º baş döndüren bir hızla beraber eşsiz bir intizamın, fevkalâde

bir kolaylıkla beraber mükemmel bir uyumun ve her tarafa yayılmış bollukla beraber birbirinden son derece farklı olmanın şehadetiyle,²⁷

º her şeyin birlikten yardım alması ve birliğin her şeye medet ver

mesi, birlikteki kolaylık ve ehadiyet tecellisi sırrıyla,²⁸

º Allah’ın varlığının kendinden olması ve mahiyetinin hiçbir var

lığın mahiyetine benzememesi hikmetiyle,

º hiçbir kayıt altına girmeme, mekândan münezzeh olma ve par

çalara bölünmeme sırrıyla,²⁹

º vesilelere hiç ihtiyaç bulunmamasına rağmen –farz edelim ihti

yaç olsaydı– insanın damarları ve elektrik gibi akıcı, latif maddeleri ileten madenî tellerde olduğu gibi engel ve mânilerin as

lında kolaylaştırmada vesilelere dönüşmesi hikmetiyle,³⁰

º baş döndürücü güzellikleri ve harika sanatları açısından zerre

lerin yıldızdan, cüzlerin küllden, cüzîlerin küllîden, azın çoktan, küçüğün büyükten, insanın âlemden ve çekirdeğin ağaçtan daha geri, daha aşağı olmaması hikmetiyle,³¹

onları yaratanın, bunları da yaratması akıldan uzak ve tuhaf görülemez. Zira (zerre, cüz, cüzî, az, küçük, insan, çekirdek gibi) ihata edilen bu varlıklar, küçük küçük yazılmış örnekler veya sağılmış, sıkılmış noktalar gibidir. Öyleyse kesinlikle, (yıldız, nevi, kül, küllî, çok, büyük, âlem ve ağaç gibi) ihata eden şu varlıklar, ihata edilenlerin Yaratıcısının tasarrufu ve idaresi altında olmalıdır ki, o Zât ilminin düsturlarıyla, ihata edenin bir örneğini ihata edilenlerin içine koyabilsin ve hikmetinin mizanlarıyla onu (ihata edeni) sıkıp ihata edilenleri ondan çıkarsın. İşte şu cüzîleri ortaya koyan kudrete, bu küllîleri de meydana getirmek ağır gelmez.