dersine dönüşür. Hem bir şeriat, hüküm ve hikmet kitabı, hem bir inanç, iman, zikir, fikir, dua ve davet kitabı olduğunu gösterir. Her makamda irşada dair pek çok maksadı ders verir. Mekke’de inen ayetlerin belâgatinden farklı olarak parlak, mucizevî bir üslûp ortaya koyar. Bazen iki kelimede, mesela ⁹⁷رَبُّ الْعَالَمِينَ ve ⁹⁸رَبُّكَ ifadelerinde, رَبُّكَ tabiriyle ehadiyeti, yani Allah’ın birliğinin her varlıkta ayrı ayrı tecelli etmesini; رَبُّ الْعَالَمِينَ tabiriyle de vahidiyeti, yani O’nun bütün varlıkları bir anda kuşatan birlik tecellisini bildirir. Ehadiyet içinde vahidiyeti ifade eder. Hatta bir ayette bir zerreyi gözbebeğinde gördüğü ve oraya yerleştirdiği gibi, güneşi de aynı ayetle göğün gözbebeğine yerleştirir ve göğe bir göz yapar.

Mesela, ⁹⁹خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَالْأَرْضَ ayetinden sonra, يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ ¹⁰⁰وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ ayetinin ardından ¹⁰¹وَهُوَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ der. “Yerde ve gökte olup bitenleri bildiği gibi kalblerin içindekileri de bilir.” mânâsını ifade eder. Böylece o sade, avamın anlayışına göre olan basit konuşma, yüce, cazibeli, umumi ve insanları doğru yola sevk eden bir hitaba döner.

Bir soru: Bazen mühim bir hakikat, sığ nazarlara görünmediğinden ve bazı makamlarda basit bir hadise vesilesiyle yüksek bir tevhid neticesi veya küllî bir hüküm beyan edilmesindeki sır bilinmediğinden, bu bir kusur zannedilir. Mesela, “Hazreti Yusuf’un (aleyhisselam), kardeşini bir hile ile alması”¹⁰² hadisesi beyan edilirken, وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ ¹⁰³عَلِيمٌ diye gayet yüksek bir düsturun zikredilmesi, belâgat bakımından münasebetli görünmüyor. Bunun sırrı ve hikmeti nedir?

Cevap: Her biri küçük birer Kur’an olan uzun ve orta uzunluktaki çoğu sûrede pek çok sayfa ve makamda yalnız iki-üç maksat değil,