Kırık Testi

Soru: Dinin anlatılmasında tergib (özendirme, müjdeleme) ve terhib (sakındırma, korkutma) dengesi nasıl korunmalıdır?Cevap: Kur’ân’ın temel üslûbuna bakıldığında tergib ve terhibin birlikte kullanıldığı açıkça görülür.&nbsp;Onda insanı ümitlendiren, rahmete çağıran ifadelerle sorumluluk duygusunu canlı tutan, sakındırıcı beyanlar birlikte yer alır. Bu Kur’ânî hakikat, tasavvufta “havf ve reca dengesi” olarak tanımlanmıştır.&nbsp;Buna göre insan aciz, muhtaç bir kul olarak hem Allah’a karşı derin bir saygı ve haşyet duyar hem de O’nun rahmetinin sonsuzluğuna güvenerek ümitvar olur. Nitekim Kur’ân’da korku ifade eden bir âyetin ardından çoğu zaman ümit veren başka bir beyan gelir. Uzun sûrelerde bu denge açıkça görülürken, kısa sûrelerde icaz üslûbu içinde dolaylı olarak mevcuttur. &nbsp;Kur’ân’ın farklı sûrelerinde dikkat çekildiği üzere, kâinatta câri olan ilâhî kanunlarda hassas bir denge söz konusudur. Kâinat, bu denge sayesinde istikrarlı bir şekilde varlığını sürdürür. Tekvinî emirlerde müşahede edilen bu denge teşriî &nbsp;emirlerde de kendini göstermektedir. Bu muhteşem iki denge arasında ilâhî hitaba muhatap olan insan da akıl ve ruh dünyasına bağlı olarak korku ve ümit ile dengelenir. Böylece onun kâmil anlamda kulluğunu yerine getirmesi istenir. &nbsp;Sahip oldukları kaynaklar itibarıyla Müslümanların, yapacakları tebliğ faaliyetlerinde bu dengeyi gözetmeleri gerekir. Bu iki denge unsurundan korkutma ağır basarsa panik, ümitsizlik; müjdeleme ağır basarsa gevşeklik, boş vermişlik tezahür eder. Aşırı korku insanı bunaltır, aklî dengenin bozulmasına yol açar; aşırı sevinç, güven ve rahatlık da laubaliliğe sebebiyet verir. Oysa dinin asıl hedefi insanı her türlü aşırılıktan koruyarak dengeli bir hayata, kalb-kafa uyumuna ve kulluk şuuruna ulaştırmaktır. Bu dengeyi yakalayan insan bir taraftan Cenab-ı Hakk’a karşı teyakkuz ve temkin içinde bulunurken, diğer yandan da reca hislerini canlı tutar.Tebliğ ve irşatta esas olan, genel anlamda tergib ve terhib dengesini gözetmektir. Bununla birlikte muhatabın durumuna göre bunlardan birini öne çıkarmak gerekebilir. İlk olarak yaş, kültür seviyesi, ruh hâli ve içinde bulunulan şartlar bu noktada belirleyici olacaktır. Mesela çocuklara yaklaşımda daha çok tergib &nbsp;(imrendirme) öne çıkarılmalı, reca (ümit) ağırlıklı bir üslûp benimsenmelidir. Onlara Allah’ın merhameti, nimetleri, cennetin güzellikleri anlatılmalı; sevdirme ve özendirme esas alınmalıdır. Çocuğun ailesinden biri, yakın bir arkadaşı vefat ettiğinde onunla inşallah cennette yeniden buluşacağı söylenerek çocuk teselli edilmelidir.Öte yandan tamamen havf duygusundan (korkudan) uzak bir eğitim de doğru değildir. Dolaylı bir şekilde Allah’ın azamet ve büyüklüğü anlatılmalı, O’nun hürmet gösterilmesi ve saygı duyulması gereken ulu ve yüce bir Zât olduğu hissettirilmeli; böyle bir Zât’a karşı saygısızlık yapmanın ne kadar yakışıksız olduğu da ifade edilmelidir. Çocukta oluşan bu saygı duygusu Zat-ı Ulûhiyet’le ilgili daha sonra anlatacağınız hakikatlere de zemin teşkil edecektir. Fakat her hâlükârda çocuklarla konuşurken onların ufukları ve idrak seviyeleri göz önünde bulundurulmalı; dinî hakikatler onlara anlayabilecekleri, hazmedebilecekleri ve zorlanmadan kabul edebilecekleri şekilde takdim edilmelidir.Özellikle nefsanî arzuların güçlü olduğu dönemlerde bulunan gençler için terhib üslûbu daha belirgin olabilir. Bu evrede çocukluk sürecinin müjdeli anlatımlarının yanına, yapılan yanlışlara ilahî adalet gereği ceza ile mukabele edileceği hakikati &nbsp;eklenmelidir.&nbsp; Çünkü sürekli af ve merhametten bahsetmek veya uhrevî nimetler üzerinde durmak, kendi benliğini keşfetme ve hayata katılma aşamasındaki gençlerin dinî hayatları adına gevşekliğe sebebiyet verebilir, onların günahlara karşı dirençlerini kırabilir. Buna karşılık terhib edalı yapılan konuşmalar ise onları dengelemek ve yanlışlardan alıkoymak için bir tür “fren” işlevi görür.İnsan yaşlanıp kabre yaklaşmaya başladığında fıtri olarak tutunabileceği bir dal arayışı içine girer. Bu dönemi idrak edenler için yeniden reca duygusunu öne çıkarmak gerekir. Yaşını başını almış kimseleri ibadet u taate teşvik etmek, İmam Gazzâlî Hazretlerinin üzerinde durduğu gibi bu dönemde Cenab-ı Hakk’ın rahmet ve affı ile ümitleri şahlandırmak gerekir.<a target="_blank" rel="noopener noreferrer nofollow" href="#_ftn1" title="">[1]</a>Muhatap olunan insanın dinî bilgisi dini anlatma hususunda diğer bir belirleyici unsur olabilir. Dine mesafeli duran veya dinle henüz yeni tanışan insanlara yaklaşımda sert ve korkutucu bir üslûp benimsenmesi ters tepebilir. Henüz dine kalbi ısınmamış bir insanı korkutmak onu tamamen dinden uzaklaştırabilir. Kırk yılda bir camiye gelmiş insanlara Allah’ın azabından bahseder, mesela “Allah günahkârları derdest edip cehenneme atacak” derseniz onları ürkütür, camiden uzaklaştırırsınız. Nitekim vaazlarında haşin ve tehditkâr üslûp kullanan hocalar yüzünden camiden, ibadetten ve dinden soğuyan pek çok insan olmuştur. Allah’ın rahmetine sığınma isteğiyle O’nun evine gelmiş insanları birdenbire ceza, azap, cehennem söylemleriyle O’ndan uzaklaştırmaya kimsenin hakkı yoktur. Bu, bir bakıma Allah ile kul arasına girip Allah adına haksızca ahkam kesmek olarak da düşünülebilir ki konuşan kişi için çok tehlikeli bir durumdur.&nbsp; Kaldı ki mümin olarak başkalarına karşı duruşumuz Allah Resulü’nün (sallallahu aleyhi ve sellem) beyanları içinde kolaylaştırma ve müjdeleme ağırlıklı olmalıdır.<a target="_blank" rel="noopener noreferrer nofollow" href="#_ftn2" title="">[2]</a>İslam’ın âdâb ve erkânını yeterince bilmeyenlere karşı başlangıçta rahmet ve ümit eksenli bir dil kullanmak, ibadet ve taate karşı onların aşk ve şevklerini artırmak gerekir. Bediüzzaman’ın ifadesiyle onlara topuz değil, nur göstermeliyiz.<a target="_blank" rel="noopener noreferrer nofollow" href="#_ftn3" title="">[3]</a> Bu da ancak ruh ve kalb dünyamızın nur ile dolu olmasına bağlıdır. Riyakârca nuru gösterip topuzu gizleyenlerle dinin temsili mümkün değildir. Bu temsilde dil ve üslûbun yanında hâl ve tavırlarımızın da çok etkili olduğunu unutmamalıyız. Konuşurken ses tonumuza, mimiklerimize ve beden dilimize bile dikkat etmeliyiz. İslâm’ın müsamahası, Allah’ın rahmet ve mağfiretinin enginliği tavırlarımıza da yansımalıdır. Sözlerimiz Cenab-ı Hakk’ın rahmetini anlatırken, sıcak ve samimi tavırlarımız da bu mesajı desteklemelidir.&nbsp; Ayrıca küçük bir iyiliği bile büyüterek anlatmalı, Allah için yapılan her işi kıymetli olduğunu göstermeli ve böylece muhataplarımızı kulluk adına daha ileri adımlar atmaya teşvik etmeliyiz. Zira esas olan, insanları ürkütmek değil, imrendirmektir.Muhatabın psikolojisi ve genel durumu da üslup konusunda belirleyici olabilir. Mesela ümitsizlik girdabına kapılan biriyle konuşurken reca ağırlıklı konulara temas etmek; ibadetlerinde aşırı rahat davranan veya günaha açık yaşayan biri söz konusu olduğunda ise recayı biraz geri planda tutarak ikaz ağırlıklı bir üslup kullanmak gerekir. Nitekim Peygamber Efendimiz’in (aleyhissalâtü vesselâm) hayatına bakıldığında da aynı esnekliğin görüldüğü anlaşılır. O, muhatabının durumuna göre bazen daha uyarıcı, bazen de daha müjdeleyici konuşmuş; korku ile ümidi yerli yerinde kullanmıştır. Korku içinde olan birini rahatlatmış, aşırı rahat davrananı ise uyarmıştır. Aynı soruyu soran farklı kişilere, onların durumunu gözeterek farklı üsluplarla cevap vermiştir. Ancak dinin herkes için geçerli olan muhkem hükümleri söz konusu olduğunda böyle bir esneklikten bahsedilemez. Nitekim Peygamber Efendimiz de bu tür hükümleri herkese aynı şekilde tebliğ etmiştir.Sonuç olarak tebliğde tergib ve terhib vazgeçilmez iki unsurdur ve esas olan bunları dengeli kullanmaktır. Ancak bu denge, muhatabın yaşına, seviyesine ve durumuna göre esneklik gösterebilir. Kimi zaman korku kimi zaman ümit öne çıkarılır fakat hiçbir zaman biri tamamen ihmal edilmez. Hikmet, bu dengeyi doğru kurabilmek ve her insana kendi ihtiyacına göre hitap edebilmektedir.<hr><a target="_blank" rel="noopener noreferrer nofollow" href="#_ftnref1" title="">[1]</a> el-Gazzâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn, 4/166.<a target="_blank" rel="noopener noreferrer nofollow" href="#_ftnref2" title="">[2]</a> Buhârî, ilim 11, edeb 80; Müslim, cihâd 8.<a target="_blank" rel="noopener noreferrer nofollow" href="#_ftnref3" title="">[3]</a> Bkz.: Bediüzzaman, Tarihçe-i Hayat s.452 (Emirdağ Hayatı).

Terğib ve Terhib Dengesi