İkinci olarak, hadiste geçen تَدَاوَوْا fiili, “tefâul” babındandır ve müşareket yani koordineli bir şekilde pek çok kişinin bir araya gelerek, bir kolektif şuur meydana getirmelerini ifade etmektedir. Buna Arapça ifadesiyle مُشَارَكَةٌ بَيْنَ الْإِثْنَيْنِ فَصَاعِدًا denilmektedir ki bu, iki veya ikiden fazla insanın herhangi bir plân ve proje etrafında bir araya gelerek onu gerçekleştirmeye çalışmaları mânâsına gelmektedir. Bundan da şunu anlayabiliriz: Bazı projelerin ferdî çalışmalarla gerçekleştirilmesi mümkün olmayabilir. Bu sebeple bazı durumlarda müstakil araştırma merkezleri kurup, ehil insanların kontrolünde değişik hastalıklar üzerine gidilerek tedavi yolları araştırılabilir ki, hadis buna işaret ediyor gibidir.

Üçüncü olarak ise, Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu hadiste “Her derde derman bulunabilir. Bu, sizin için bir hedeftir; çalışın ve bunu gerçekleştirin.” şeklinde hedef göstermektedir.

Esasen O’nun dualarında bile her zaman böyle bir hedef gösterme mevzubahistir. Meselâ bir duasında Allah Resûlü (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmaktadır: “Allahım! Üzüntüden ve kederden, aczden ve tembellikten, korkaklıktan ve cimrilikten, borcun galebe çalmasından ve insanların istibdadı ve baskısı altında yaşamaktan Sana sığınırım.”¹² Bu duada, bir taraftan, bahsedilen zararlı şeylerden Allah’a sığınma tavsiye edilirken, diğer taraftan da bunlardan uzak kalma bir hedef olarak gösterilmektedir. Bunun gibi, hastalıkların tedavisi hususunda da hedef doğrultusunda insanlar devamlı çalışarak maddî-mânevî hastalıklardan uzaklaşmalı ve Allah’ın yaratmış olduğu tedavi yollarını keşfetmeye çalışmalıdırlar.

¹Ahmed İbn Hanbel, el-Müsned 1/215, 271; İbn Hibbân, es-Sahîh 14/96.

²Ahzâb sûresi, 33/40.

³Buhârî, enbiyâ 50; Müslim, imâret 44.

⁴et-Taberî, Câmiu’l-beyân 3/295; el-Beğavî, Meâlimü’t-tenzîl 1/309.

⁵Beled sûresi, 90/8.

⁶Hûd sûresi, 11/46.

⁷Bkz.: Tahrim sûresi, 66/10.