Dipnotlar

1. hiç ihtiyaç yok, faraza ihtiyaç olsa-avâik ve mevâniin (engellerin ve manilerin) dahi, insandaki âsab (sinir damarları) gibi yahut seyyâlât-ı lâtifeyi (elektrik akımı gibi akımları) nakleden madenî hatlar (teller) gibi, bir kolaylık vesilesine inkılâp etmesi hikmetiyle, cezâlet itibarıyla zerre yıldızdan, cüz neviden ve küllden, cüz'î küllîden, az çoktan, küçük büyükten, insan âlemden ve tohum ağaçtan daha aşağı olmadığı hikmetiyle, kudrete nisbeten zerreler ve yıldızlar, az ve çok, küçük ve büyük, cüz'î ve küllî, cüz ve küll, insan ve âlem, tohum ve ağaç eşittirler. Onları yaratanın, bunları dahi yaratması akıldan uzak görülmez. Zira ihata edilmiş (kapsanmış) varlıklar, o küllî ve ihatalı (kapsamlı) varlıkların küçültülmüş örneği olan küçücük mektuplar yahut onlardan sağılmış ve süzülmüş noktalar hükmündedir. Demek, ihata olunan (kapsanmış) şeyin Yaratıcısı kim ise, ihata eden (kapsayan) dahi, zorunlu olarak, o Yaratıcının tasarruf kabzasında olma zorunluluğu vardır–tâ ki, ihata edenin (kapsayanın) küçük misali, Onun ilminin düsturlarıyla o ihata olunanlara (kapsananlara) konulsun ve Onun hikmetiyle süzülüp özeti çıkarılsın. İşte cüz'iyatta (fertlerde) şunu gösteren kudrete, külliyatta (türlerde ve kapsamlı varlıklarda) dahi bunu göstermek ağır gelmez. Hem nasıl ki cevâhir-i ferd (zerre) üzerine esir zerreleriyle bir hikmet Kur'ân'ı yazmak, göklerin sayfaları üzerine yıldızlar ve güneşler mürekkebiyle bir büyük Kur'ân yazmaktan cezalet (kelimelerin sıralanışındaki güzellik) itibarıyla daha aşağı değildir. Öyle de, bir arı veya karınca, yaratılışça ağaçtan veya filden aşağı olmadığı gibi, bir çiçek dahi san'atça bir yıldızdan aşağı değildir. Ve hâkezâ, kıyas et.Hem eşyanın icadında görülen tam bir kolaylık, nasıl dalâlette olanları, aklın reddettiği ve hattâ vehmin dahi ondan kaçtığı muhaller ve hurafeleri gerektiren bir iltibasla (karıştırmakla) teşkili teşekkül (şekillendirip meydana getirmeyi, kendi kendine şekillenip meydana gelme) zannetmelerine sebep olmuşsa; hak ve hakikat ehli nazarında da, zerreler ve yıldızların eşit şekilde Kâinatın Yaratıcısının kudretine nisbet edilmesi icap ettiğini, kesin ve zorunlu bir şekilde ispat etmiştir.Onun celâli (haşmeti) pek yüce, şânı pek büyüktür ve Ondan başka ilâh yoktur.